Manen van Jupiter en Orionnevel met 10x50 verrekijker

Door RagingR2 op woensdag 30 oktober 2013 11:31 - Reacties (8)
Categorie: -, Views: 5.039

Weer een waarneemverslagje; helaas voor sommige mensen die dit blijkbaar wel verwachten, ook deze keer weer geen foto's, maar in de amateur-sterrenkunde zeggen beelden niet altijd meer dan woorden! Of beter gezegd: om eer te doen aan wat je kunt zien, zul je het bij voorkeur zelf moeten waarnemen. Dit soort waarneemverslagjes zijn puur om een idee te geven wat er allemaal te zien valt! Het fotografisch vastleggen daarvan is nog een hele tour apart, waar ik me in de toekomst wel verder in wil gaan verdiepen, maar waar ik met mijn huidige equipment in elk geval geen eer kan doen aan de waarnemingen. Beelden door een 10x50 verrekijker zien is nog heel iets anders dan ze in dat zelfde detail- en kwaliteitsniveau vastgelegd krijgen op de memory card van een DSLR.

Opmerking: het handige en gebruiksvriendelijke programmatje Stellarium dat ik in mijn berichten regelmatig noem is gratis hier te downloaden: http://www.stellarium.org/
Beschikbaar voor verschillende OS'en, ook voor tablet en smartphone!

Gisteren hebben we de tweede aflevering van de beginnerscursus Sterrenkunde bij Sterrenwacht Halley gehad. Helaas voor de tweede keer regen, maar er volgen nog 3 sessies, dus wie weet hebben we de volgende keer meer geluk.
Desalniettemin was de cursus weer erg leuk en interessant! Zelfs al heb ik me voor de cursus al stiekum her en der in zitten lezen o.a. op Wikipedia en diverse boeken/tijdschriften, toch komen er op de cursus nog aardig wat nieuwe wetenswaardigheden voorbij, en onder andere Niels Nelson kan het geweldig vertellen. Ook het stuk van Urian Poerink over kometen en meteorieten wist de zaal te boeien, getuige alleen al door het grote aantal vragen dat hij op zich afgevuurd kreeg door het al met al toch bescheiden clubje dat aanwezig was deze keer!

Anyway, toen we weg gingen was het wel droog, maar nog steeds half bewolkt. Op weg naar huis zagen we wel in het oosten voor de derde avond op rij Jupiter duidelijk aan de horizon staan.
En waarempel, toen we thuis kwamen was het grotendeels helder geworden, en dan ook echt kraakhelder want achter de wolken bleek de lucht schoner dan ooit te zijn leek het wel.
Dus ik kon het toch even niet laten om de 10x50 verrekijker op het statief te schroeven en te kijken wat er te zien was. Orion is sinds de klok is terug gezet nu voorlopig al vanaf 'schappelijke tijden' (vanaf een uur of 23:00) boven de westelijke horizon te zien en hetzelfde geldt voor Jupiter.

Ik had M31, de Andromedanevel al wel een paar keer door de verrekijker gekeken. Inmiddels zijn zowel ik als Jeanny daar redelijk bedreven in en hebben we die binnen een paar seconden gevonden. De Orionnevel had ik echter nog niet gezien, en zeker niet vanaf een statief. Ondanks waarnemingen vanaf het balkon met een lichtmast die 2 meter verder staat ofzo kon ik hem door de verrekijker toch goed zien. De gordel van Orion met Alnitak, Alnilam en Mintaka was met het blote oog al goed zichtbaar en door de verrekijker werd het hele rijtje met redelijk felle objecten in de onderste helft van de 'zandloper' zichtbaar. Van boven naar beneden:
1. Eerst de drie sterren HIP 26257, 26234 en 26233A.
2. Daaronder 45 Ori (HIP 26268) en 42 Ori (HIP 26237). Om dat duo heen schijnt volgens Stellarium ook nog een kleiner (zwakker) nevelstelsel te zien te zijn: de NGC 1873/5/7, maar dat is mij niet opgevallen. Volgende keer even extra goed op letten bij voorkeur op een plek waar het nog wat donkerder is, maar ik betwijfel of ik die met een 10x50 kan spotten.
3. Daaronder een groepje wat door een 10x50 op het oog twee sterren lijken: Theta 1 Ori C en Theta 2 Ori (HIP 26235) met daarom heen natuurlijk de Orionnevel die door de verrekijker als een redelijk zwakke vlek, op het oog melkwit van kleur, zichtbaar was.
4. Verder naar onderen ten slotte weer een groepje van (op het oog door de verrekijker) twee sterren: Iota Ori (HIP 26241) en HIP 26199
Bij de nummers 3 en 4 zijn dus bij nader inzien een aantal dubbelsterren, clusters en ook nog andere kleinere sterren, waarvan ik niet zeker weet hoeveel ik er daarvan door mijn [10x50] kan zien als ik goed oplet, maar dat ga ik dus de volgende keer even proberen.

Nu de verrekijker toch op het statief stond ook nog even op Jupiter gericht, en dat was een aangename verrassing! Om te beginnen leek de bolvorm nog een stukje beter zichtbaar dan zonder statief, maar verder: ik moet me heel erg vergissen als ik niet twee manen gezien heb! Ik wist echt niet dat dit mogelijk was, maar met behulp van nadere inspectie in Stellarium kom ik toch echt de conclusie dat ik door een budget-10x50 kijker waarachtig Ganymedes en Callisto heb gezien!
Ik dacht eerst nog dat het misschien sterren waren, dus ik heb in Stellarium gekeken welke sterren er dicht in de buurt van Jupiter zichtbaar waren. Dat waren 63 Gem, HIP 36152, HIP 36307 en volgens mij heb ik ook HIP 36232 gezien en nog verderop Wasat (Delta Gem) en 56 Gem (HIP 35699). Maar die staan toch wel iets verder van Jupiter af dan de twee objecten die bij nader inzien toch echt Ganymedes en Callisto moeten zijn geweest. Europa en Io kon ik niet onderscheiden, waarschijnlijk omdat die voor een 10x50 toch echt te dicht bij Jupiter stonden, en daardoor "opgaan" in het lichtbolletje.
Maar door de voor mijn gevoel toch nog 'grote' afstand tussen Jupiter en met name Ganymedes, waardoor ik ging twijfelen of het geen ster was, krijg je toch wel weer een heel ander gevoel voor afmetingen in ons zonnestels. Op Stellarium zie ik ook Himalia, Sinope, Pasiphae en Elara genoemd staan; veel te klein uiteraard om met een 10x50 te kunnen zien, maar jeetje, wat staan die voor je gevoel gigantisch ver van Jupiter af zeg. Bijna een half sterrenbeeld verder... nou ja, nu overdrijf ik wel een beetje, maar ik had echt geen idee dat het "Jupiter-stelsel" om het maar even zo te noemen, zo'n grote afmetingen aan de hemel zou hebben.

Dat was het weer voor deze keer!
De volgende keer ga ik mijn statief meenemen de polder in om de Andromeda- en Orionnevel nog eens even wat beter te bestuderen. En dan neem ik ook mijn EOS 600D mee in de hoop dat ik met een belichting van 20 Š 30 seconden wat leuke (overzichts)foto's van de sterrenhemel kan nemen waar dingen op te zien zijn die met het blote oog niet zichtbaar zijn.

De maan door een [10x50] verrekijker op statief

Door RagingR2 op woensdag 23 oktober 2013 14:33 - Reacties (12)
Categorie: -, Views: 6.198

Op 21 oktober was het lekker helder en heb ik voor het eerst mijn TS Optics 10x50 WP verrekijker met een statief adapter op mijn fotostatief gezet, een Velbon DF-50, dat ging prima.
Mijn uitdaging was om een aantal herkenbare 'features' op de maan te herkennen. Daarvoor heb ik de 'Maan' modus van Google Earth gebruikt, en later ook nog deze website: Gazetteer of Planetary Nomenclature.

Het was een stukje voorbij volle maan, en wat vooral opviel was aan de rechter bovenkant het scherpe contrast van een aantal objecten:
- De zee Mare Fecunditatis met daarin aan de rechterkant een stevige krater, dat moet denk ik 'Langrenius' geweest zijn.
- Direct daarboven Mare Crisium.
- Een stuk daarboven tegen de terminator een grote krater, waarschijnlijk Endymion, en daartussen nog een aantal kleinere kraters ongeveer op de terminator, ik denk dat dat Cleomedes en Burchhardt waren.

Verder kon ik met een beetje moeite een grote hoeveelheid detail op de hele maan onderscheiden. Daar had ik wel een schetsje bij nodig om vervolgens naar de computer te lopen om iets te identificeren, en dan weer terug lopen naar de verrekijker om te kijken wat de tussenliggende objecten waren. Het schetsje is een 'kunstzinnig' werkje geworden met een hoop gekriebel erbij. Ik zeg kunstzinnig tussen aanhalingstekens; maar ik wilde jullie hem voor de grap toch niet onthouden.

Schetsje van het maanoppervlak (Picasa)

Zelfs met Google Earth en die website waar nog gedetailleerdere kaarten op staan kon ik niet alle objecten identificeren. Als ik door mijn verrekijker keek lagen er kraters bij die ik vervolgens helemaal niet terug kon vinden in die configuratie waarin ik ze gezien had. Zoals een krater waarvan ik vermoed dat het 'Janssen' geweest moet zijn, die er door de verrekijker uit zag als een soort gekanteld Mickey Mouse hoofd, met twee 'oren' aan de rechter kant. Die oren kon ik op de kaarten niet goed terugvinden, maar het moet toch haast wel Janssen geweest zijn. Misschien nog eens bij een andere maan fase opnieuw kijken in de hoop dat dat (letterlijk) een ander 'licht' op de zaak werpt.
Ook heb ik een aantal kraters gezien, ander andere tussen Tycho en Mare Serentitatis, die helemaal nog geen naam lijken te hebben. In elk geval pluspunten voor mijn 10x50 kijkertje dus!

Het voordeel van die 'Gazetteer' website is trouwens dat er (zeker op de hele gedetailleerde kaarten) meer objecten getiteld zijn dan in Google Earth. Maar het nadeel van die kaarten is dan weer dat het perspectief nogal verraderlijk is. Door de rechthoekige kaartprojectie liggen objecten die in werkelijkheid (althans optisch) op ťťn lijn op het maanoppervlak liggen, op die kaart helemaal niet meer op ťťn lijn. Bij de nog gedetailleerdere kaarten is de kaartprojectie wat realistischer (zo halfrond, ik weet even niet wat de naam is), maar die kaarten zijn dan door hun kleine schaal weer opgedeeld in zoveel onderdelen dat je heel lastig kunt navigeren, want in tegenstelling tot de iets grovere kaart wat gewoon ťťn bestand is, kun je bij die gedetailleerdere kaarten die je per stuk moet openen natuurlijk nauwelijks scrollen of zoomen; dan moet je al gauw weer naar een ander kaartonderdeel.

Tijdens het bewegen van het statief sprong ik trouwens nog een keer per ongeluk een stuk naar boven, en had ik meteen de Pleiaden recht in mijn beeld!

Nou ja, weer een leerzaam avondje kijken.
Zoals ik zei was mijn aanvankelijke idee om eens te kijken of ik een aantal belangrijke features duidelijk op de maan kon herkennen, maar zoals het zo vaak gaat bij dit soort dingen ga je steeds verder in detail, en voordat ik het wist was ik tot in de kleine uurtjes heen en weer naar de computer aan het rennen om kleine kraters op te zoeken. In elk geval pluspunten voor mijn 10x50 kijkertje dus!

Sterren kijken op een pikdonker heideveld

Door RagingR2 op dinsdag 8 oktober 2013 17:01 - Reacties (6)
Categorie: -, Views: 3.980

Dit is deel 4 in mijn serie van blogposts over mijn (onze) eerste stappen in de wereld van het amateur-sterrenkijken.

Een aardeduister heideveld [10x50] Draak, pleiaden en Arend

Dit weekend waren we op de Veluwe, in Garderen om precies te zijn.
Een mooie gelegenheid om te kijken hoe donker het daar nu eigenlijk wordt 's-nachts, want je hebt er natuurlijk behoorlijke gebieden met weinig lichtvervuiling.
De uitdaging is alleen om daar een plek te vinden waar je redelijk makkelijk kunt komen en niet teveel last hebt van omliggende bossen en bomenrijen.

Er was dit weekend redelijk mooi weer voorspeld; dus we hadden goede hoop (maar natuurlijk geen garantie) dat het misschien 's-nachts ook helder zou zijn.
Zaterdag was daar weinig van te zien en ook zondag hebben we overdag nog het een en ander aan bewolking langs zien komen.
Zoals vaker gebeurt werd het 's-avonds toch nog wat helderder en zijn we deze locatie op het Houtdorper- en Speulderveld gaan testen: http://goo.gl/maps/6CtuK

Het was nog wel een kleine uitdaging om deze plek in het donker terug te vinden. De weg er naar toe was in mistvlagen gehuld, dus dat voorspelde niet veel goeds. Verderop bij de parkeerplaats werd het al wat beter, blijkbaar werd de mist eerder toch grotendeels veroorzaakt door de aan weerszijden liggende maÔsvelden en weilanden waar het vocht uit op trok. Vanaf de parkeerplaats was het echter wel aardedonker, dus gewapend met een rood zaklampje moesten we een kort stukje over een onverharde weg en een pad tussen de bomen door vinden. Dat ging probleemloos, maar toch, ideaal is het natuurlijk niet want een enkel is zo verzwikt, dus als je het terrein niet goed kent ga je toch voor de zekerheid heel voorzichtig voetje voor voetje lopen.
Eenmaal op de open heidevlakte was het nog steeds behoorlijk donker echter richting de zuidelijke horizon begon het toch al enigzins te betrekken met bewolking.

De 10x50 die we tot nu toe hadden gebruikt voor sterrenwaarnemingen hadden we nu aangevuld met de 8x42 (dakkant) als tweede kijker. Die hebben we liggen voor 'algemeen gebruik' zoals bij wandelingen in de natuur, dus waarom niet meenemen als tweede kijker? Met zijn tweeŽn tegelijk kunnen kijken werkt altijd een stuk fijner, makkelijker en sneller. Ook deze kijker werkte op zich goed; natuurlijk wat minder detail, maar als tweede kijker is zeker ook de 8x42 nog wel geschikt om mee naar het heelal te kijken.
Ter verduidelijking: dakkant slaat op de vorm van de prisma's. Dit zijn kijkers die smaller en compacter zijn; de objectieven kijken als het ware rechtdoor in tegenstelling tot bij de meer klassieke "porro" kijkers, maar daardoor kan wel zijn dat je een beeld ervaar dat iets minder 'diep' en 'vol' is.

De grote beer en kleine beer waren duidelijk zichtbaar. Ook het andere belangrijke herkenningspunt, Pegasus was nog net zichtbaar naast de bewolking. We hebben dan ook M31 (Andromeda) kunnen spotten, ook met de 8x42.
De Pleiaden stonden gelukkig ook vrij van bewolking en was wederom erg mooi.
Tussen de grote beer en de kleine beer hebben we voor het eerst een poging gedaan om het sterrenbeeld de 'Draak' (Draco) te spotten. Dit blijkt met het blote oog nog wel te doen, maar met de verrenkijker er langs hoppen om te kijken of er nog bijzondere dingen te zien is al vrij lastig vanwege de afmetingen van de draak. De helderste sterren liggen al zo ver uit elkaar dat je al kijken door de verrekijker tijdens het hoppen steeds de weg kwijt raakt, en weer even met het blote oog moet kijken waar je nou eigenlijk op moet mikken. Wel hebben we ontdekt dat in het 'hoofd' van de draak, bestaande uit vier sterren, de ster rechtsonderin een dubbelster blijkt te zijn. Ook met de 8x42 was dit duidelijk te zien.
Toen we ons weer even naar de andere kant omdraaiden was het grote vierkant van Pegasus al achter dunne sluierbewolking verdwijnen. In het zuidwesten zagen we nog een opvallende groep sterren staan; drie sterren naast elkaar, dus dat moet het hoofd van de 'Arend' (Aquila) geweest zijn met Alshain, Altair en Tarazed.

Het begon steeds verder te betrekken aan alle kanten, waar nog geen wolken te zien waren, waren de sterren inmiddels minder helder geworden door een dun laagje mist in de atmosfeer.
Dus toen zijn we maar huiswaarts gekeerd.

Conclusies van deze avond:
We konden het niet laten om vanwege de relatief lage lichtvervuiling op de Veluwe, en de af en toe grote kale heidevlakten, hier het sterrenkijken eens uit te testen. En het was ook leuk, voor een keer.
Echter, bij nader inzien is het toch niet echt ideaal, jammer maar helaas. De plekken waar je relatief goed kan kijken zijn namelijk niet altijd even makkelijk te bereiken. In tegenstelling tot in mijn eigen vertrouwde Noordoost-Brabant waar het buitengebied gewoon bestaat uit polderwegen waar je zo naar toe rijdt, je auto langs de weg knalt en in de berm gaat staan. Hier moet je je auto parkeren en dan nog een paar honderd meter in het pikkedonker lopen naar een geschikte waarneemplek, wat ondanks zaklampen natuurlijk verre van ideaal is. En daarnaast (ssst, niet verklappen) mag je in dit soort gebieden eigenlijk helemaal niet komen na zonsondergang, dus legaal en natuurvriendelijk is het strikt genomen ook al niet.
Een ander nadeel van dit soort 'natuurrijke' gebieden is denk ik dat je veel minder goed kan voorspellen hoe goed het zicht ter plekke is. Als ik ten westen of ten noordoosten van Oss de polder in rij, zie ik bij wijze van spreken meteen of er mist hangt, ook al moet ik nog 5 km rijden naar de plek waar ik wil gaan staan. Op de Veluwe kun je altijd op het allerlaatste moment nog een mistbank tegenkomen die net uit een of ander bosje of weiland te voorschijn komt, wat je pas ziet als je bijna op je bestemming bent aangekomen. Je weet dus nooit echt van te voren waar je aan toe bent.

Tenslotte; en dit is misschien een beetje gevaren zoeken, maar niet helemaal denkbeeldig denk ik: je kan natuurlijk ook nog verdwalen. Wij waren eerder op deze plek geweest dus we wisten waar we moesten zijn, en we hadden het zo uitgekiend dat we vanaf de plek waar we erin liepen alleen maar rechtdoor het pad hoefden te volgen. Maar ondanks dat je een (kleine) zaklamp bij je hebt, ben je je er echter wel constant bewust van dat zou er iets onverwachts gebeuren, het heel lastig wordt om snel weer weg te komen. Het zelfde (rechte) pad terug gaat nog wel lukken, maar mocht je toevallig toch een verkeerde afslag pakken of tijdens het sterrenkijken een paar meter verschuiven om ergens net iets beter zicht op te hebben, dan kun je natuurlijk snel de weg kwijt raken. Met een zaklampje kun je natuurlijk nooit veel meer dan 5 of 10 meter (of met een hele goede zaklamp 50 meter) vooruit kijken, dus improviseren of een nieuwe route terug zoeken zou dan wel heel moeilijk worden.

Desalniettemin toch een leuk avontuur (voor een keer) en natuurlijk weer een paar nieuwe objecten en sterrenbeelden aan ons mentale zakboekje toegevoegd, en natuurlijk weer een ervaring rijker in het sterrenkijken in het algemeen.

En we hebben kunnen vaststellen dat het met zijn tweeŽn waarnemen toch een stuk prettiger is met 2 verrekijkers, ook al is die tweede kijker dan 'maar' een 8x42 dakkant-kijker. Dus dat houden we er zeker in voorlopig, of in elk geval tot er misschien ooit eens een grotere kijker (20x70 met statief ofzo) bijkomt. Tot die tijd is een 8x42 ook een prima tweede kijkertje.