M31, M52 en een oranje maan

Door RagingR2 op zaterdag 28 september 2013 23:40 - Reacties (9)
Categorie: -, Views: 3.160

Dit is alweer mijn tweede waarneemverslagje van een avondje sterrenkijken.

Na mijn eerste hemel waarnemingen met mijn TS 10x50 verrekijker thuis, ben ik op zoek gegaan naar een plek hier redelijk in de buurt waar het goed donker is. Thuis uit het raam en vanaf het balkon kon ik ondanks een straatlantaarn die recht in mijn gezicht scheen toch nog redelijk wat sterren waarnemen, maar meer dan eerste testje hoeveel je nou eigenlijk ziet door een verrekijker was dat ook niet.

Op het Astroforum in het Centraal topic waarneemplekken in Nederland en België heb ik even wat met kaartjes zitten knutselen en toen postte iemand de site van Blue Marble. Met behulp van die site een beetje zitten zoeken en toen kwam ik op deze locatie nabij Haren uit, die ik besloot maar eens te gaan testen.

Gisterenavond (28 september) was het gelukkig kraakhelder, dus tegen middernacht (we hadden eerst nog wat andere verplichtingen) zijn Jeanny en ik daar samen gaan kijken. De eerste indruk: het was er absoluut véél donkerder dan in de stad. Je kon ongelooflijk veel sterren zien en ook de melkweg was met het blote oog redelijk duidelijk zichtbaar. Echter hoe langer je op zo'n plek blijft, hoe meer het opvalt dat het er absoluut niet aardedonker is. Je zou bijna kunnen zeggen, juist doordat de lucht zo kraakhelder was en je dus heel erg ver kon kijken, viel het op hoeveel licht er toch nog in de omgeving is. De kerktorens van Haren en Berghem, en een industrieterrein in Oss waren duidelijk zichtbaar aan de horizon, en aan de horizon 360 graden rondom was een soort gele gloed zichtbaar van de diverse dorpen en steden in de omgeving. Gelukkig stoorde dit echter niet zozeer als je behoorlijk omhoog keek, dus we hebben flink kunnen waarnemen, zeker voor een eerste keer op een semi-fatsoenlijke locatie.

Dingen die we hebben gezien, of beter gezegd dingen die bijzonder/noemenswaardig waren, want het is anders teveel om op te noemen:

De Pleiaden zijn natuurlijk duidelijk herkenbaar voor een beginner, en zeker door een verrekijker was dit dan ook vrij spectaculair.
De grote beer en de kleine beer waren allebei duidelijk zichtbaar dus dit was een leuke eerste oefening om wat sterrenbeelden te herkennen en de poolster te spotten.
Via Pegasus en Andromeda kwamen we terecht bij M31, de Andromedanevel. Zelfs met het blote oog was hij redelijk duidelijk zichtbaar als je eenmaal wist waar hij stond; ook al zag je met het blote oog niet echt het verschil tussen de nevel en een hele zwakke ster. Door de 10x50 verrekijker zag je een duidelijke witte melkachtige vlek; het deed mij het meest denken aan een soort kleine volle maan die achter dunne bewolking schuil gaat. Jeanny had er nog wat moeite mee om het object te vinden; het vereist toch enige oefening om de verrekijker precies daar te mikken waar je naar wilt kijken. Door de verrekijker zijn de sterren feller en de afstanden heel anders, dus als je bijvoorbeeld 2 sterren naar links en dan 2 sterren naar boven wil, is het lastig zeker te weten dat je bij de goede ster omhoog bent gegaan omdat je door de verrekijker ineens veel meer sterren ziet, en er veel meer sterren heel erg helder lijken. Dit zal op den duur wel makkelijker worden denk ik, als we de verrekijker wat beter leren kennen en iets meer gewend raken aan hoe fel een bepaalde ster die je op het oog ziet, daarna door de verrekijker wordt.

Toen we de verrekijker even naar beneden deden riep Jeanny ineens uit: wat is dat daar in godsnaam, aan de horizon? Nou; dat is nou de maan! De maan was net iets voorbij zijn laatste kwartier en stond pas net (ineens!) boven de horizon en hij leek fel oranje. Doordat hij zo dicht boven de horizon stond leek hij ook nog eens veel groter (de bekende optische illusie die Schopenhauer volgens mij nog altijd het best uitgelegd heeft) en was de vorm verstoord waardoor hij niet echt rond was. Dus het duurde even 2 seconden voordat Jeanny door had dat het om de maan ging. Ook door de verrekijker kon je duidelijk de verstoring van de atmosfeer zien, want de kraters en andere elementen op de maan waren vertroebeld, en langs de contouren van de maan leken en beetje te 'zigzaggen' zoals de weerspiegeling van een ondergaande zon in de zee.

Ook hebben we tijdens het naar boven kijken een aantal meteoren gezien, ik denk een stuk of 4. Ik vermoed dat het gewoon losse meteoren waren. Ik weet dat op 22 oktober het hoogtepunt van de Orioniden te zien is, maar het lijkt me wel erg vroeg dat daar nu het prille begin al van te zien zou zijn, toch? En volgens mij kwamen de 4 meteoren die we gezien hebben ook niet uit dezelfde richting.

Tenslotte hebben we nog even van onder naar boven de Melkweg afgespeurd omdat het toch wel erg indrukwekkend is hoeveel sterren daar te zien zijn door een verrekijker. Ik kwam ergens bijna recht boven mijn hoofd een opvallend clustertje tegen met een aantal sterren dichtbij elkaar die duidelijk feller waren dan de meeste sterren in de Melkweg. Na achteraf in Stellarium opzoeken welke dit geweest moet zijn denk ik dat dit het M52 sterrencluster moet zijn geweest.

Al met al een leuke ervaring. We hebben wel een paar lessen voor de volgende keer getrokken:
- Misschien toch een tuinstoel meenemen de volgende keer.
- Warmere kleren, want het begint zelfs eind september toch al behoorlijk af te koelen 's nachts.
- We moeten even op zoek naar een rood lampje en een rode laserpointer. Dat laatste praat toch een stuk makkelijker als je samen sterren aan het spotten bent.

Vanmorgen kwam ik erachter dat ik het kapje voor over de oculairen van de verrekijker kwijt was. Want uiteraard ben ik tot nu toe te lui geweest om de draagriem aan de verrekijker te bevestigen waar je dan meteen het oculairkapje mee kan 'zekeren' zodat je hem nooit op de grond kunt laten vallen. Vanmiddag even teruggereden naar de locatie, en uiteraard lag op dit verlaten landweggetje het kapje nog gewoon in het gras waar ik hem gisteren blijkbaar uit mijn jaszak heb laten vallen.

Dat was het voor deze keer!
De volgende keer gaan we even kijken in de polder aan de westkant van Oss; daar liggen wat minder dorpen dus misschien is het daar toch nog net ietsje donkerder.

Eerste heelal observaties met verrekijker

Door RagingR2 op donderdag 19 september 2013 19:32 - Reacties (3)
Categorie: -, Views: 3.463

Zoals ik in mijn vorige post aankondigde zal ik hier de komende tijd wat amateur-sterrenkijker ervaringen posten nu ik daarin mijn eerste stappen aan het zetten ben.

Zoals ik al zei had ik een verrekijker gekocht; ik wilde er toch al een hebben maar deze is als het goed is ook geschikt om (beginnend) sterren mee te kijken:
TS Optics 10 x 50 WP

Ik weet het ook pas sinds kort, maar het gebruik van een goede verrekijker om het heelal mee te bekijken is blijkbaar vrij mainstream en heeft ook bepaalde voordelen.
Een verrekijker is relatief goedkoop, compact en dus draagbaar, snel te pakken en makkelijk (namelijk zo goed als NIET) in te stellen, en ook voor buitengebruik koelt zo'n klein ding vrij snel af; dat laatste is belangrijk omdat je pas wat kunt zien als de condens weg is, wat bij een telescoop langer kan duren. Het voordeel van een verrekijker is ook dat je met 2 ogen kijkt in tegenstelling tot vrijwel ALLE telescopen; dat kijkt fijner en rustiger voor je ogen, en geeft bij sommige dingen ook een mooier (dieper) beeld van waar je naar aan het kijken bent. Ten slotte kun je met een verrekijker een veel groter deel van de hemel zien; dat volgt logisch uit het feit dat hij minder ver inzoomt, en daardoor is het veel makkelijker om bepaalde dingen op te sporen. Nooit zo over nagedacht, maar met een telescoop moet je óf heel goed weten wat je doet (met coördinaten en graden werken), óf heel veel geluk hebben, of een duurdere telescoop met een computergestuurd "goto" systeem hebben. Op het oog mikken waar je ongeveer wilt kijken gaat met een telescoop in elk geval weinig uithalen, maar gaat met een verrekijker natuurlijk prima. Telescopen met een "goto" systeem zijn tegenwoordig trouwens ook "redelijk betaalbaar"; of in elk geval zodanig dat ze bereikbaar zijn voor de hobbyist met iets meer budget; maar een verrekijker is nog altijd vele malen goedkoper natuurlijk.

Na wat rond gelezen te hebben op http://www.astroforum.nl kwam ik op deze betaalbare optie uit die ik besteld heb bij die website Teleskop Service die ik hierboven linkte, in Duitsland. Dat schijnt een vrij goede webshop te zijn met een breed en betaalbaar aanbod van allerlei merken van budget to semi-pro. Tot nu toe heb ik er in elk geval goede ervaringen mee, dus is een aanrader, als je tenminste al weet wat je zoekt. Want let op, zeker met telescopen maar ook met een verrekijker verdient het aanbeveling om je er goed in te verdiepen en als het kan zelfs eerst live wat dingen uit te proberen voor dat je wat bestelt.

De specs 10x50, voor de mensen die het niet weten betekent dat hij 10x vergroot, dat is een beetje het gangbare minimum om er wat aan te hebben voor het helaal. En de x50 slaat op de diameter van de intrede objecteven; oftewel hoeveel licht er in valt; dat is voor gebruik in het donker (dus het heelal) wel handig anders zie je nog niet veel dingen die weinig licht geven. 10x50 is een beetje de gangbare "instap" specificatie voor sterrenkijken; en veel amateurastronomen hebben op zijn minst zo'n ding naast wat ze verder nog allemaal aan kijkers en telescopen hebben. Tussen een 10x50 en een telescoop heb je nog andere opties, zoals deze surrealistisch uitziende kijkers die nog steeds relatief betaalbaar zijn maar je wel een behoorlijk goed beeld geven:

TS Optics 20 x 80 TRIPLET SEMI-APO
20 x 80 kijkers worden ook vrij veel verkocht door verschillende merken en eigenlijk specifiek gemaakt voor sterrenkijken. Daar zit dan vrijwel altijd een statiefadapter op, want die kun je met je hand natuurlijk nauwelijks meer stil houden. Dan heb je al wel een beetje een stevig statief nodig ook zodat het niet teveel wiebelt wat bij grote vergroting uite raard nogal nauw komt, want deze weegt bijv. al 2400 gram. Met zo'n ding kun je al menig 'deep sky object' zien, dus dingen zoals nevels en melkwegstelsels; bijv. de adelaarnevel of de andromedanevel. Met een beetje zoekwerk uiteraard, want je moet wel weten waar het object staat. :P

TS 100 WO90
Dit is ook een leukerdje met een vergroting van 22x. Deze is al flink wat duurder dan menig leuke amateur-telescoop, maar biedt wel in meer of mindere mate de voordelen van verrekijker ten opzichte van telescopen die ik eerder beschreef. Gewicht = 6900 gram, dus met een fotostatief red je het niet meer.

Een fotostatief is sowieso niet altijd ideaal voor verrekijkers want vaak gaan ze niet hoog genoeg en kun je geen fijne houding vinden om (staand) door je verrekijker te kijken, en vaak kun je ook niet fijn kantelen tot in het 'zenith' zoals dat dan zo mooi heet, oftewel de hogere kijkhoeken.

Anyway, gisterenavond voor het eerst de 10x50 op het heelal uitgetest, en dat beviel goed. De maan is altijd erg vet om naar te kijken door een verrekijker. Het was gisteren volle maan en er dreven af en toe nog wat mooie wolkenflarden voorlangs. Leuk om te vertellen over de maan is bijvoorbeeld dat er een soort grafiet/koolstof achtig sediment ligt dat om de een of andere reden het zonlicht zeer sterk weerkaatst waardoor de maan bijna wit lijkt. Hij weerkaatst echter vooral veel licht in de richting waar het vandaan kwam; daardoor is een volle maan (veel) meer dan 2x zo fel als een halve maan. Bij volle maan heb je bij sterkere vergrotingen dan ook al snel een filter nodig omdat het anders niet meer fijn kijkt. Verder is de maan ook vooral leuk om naar te kijken als hij niet vol is, omdat je dan meer reliëf ziet door de schaduwen. Bij de 'terminator' zoals dat dan heet, de schijdslijn tussen "dag" en "nacht" als je dat zo kan noemen op de maan, kun je bijv. heel mooi bergen en kraters zien waarvan bijv. de top nog net wel licht krijgt maar de bodem niet.

Verder heb ik mijn eerste poging tot het localiseren van sterren gedaan, of andersom het achteraf identificeren van welke ster was dat nou die ik daar zag. Ondanks dat de volle maan heel erg veel lichtvervuiling geeft voor sterrenkijken, toch een aantal sterren kunnen zien, namelijk Altaïr en Tarazed. Altaïr is een van de felste sterren aan de hemel, en is een ster die voor sterrenbegrippen extreem snel ronddraait. Bijna 300km/s bij zijn evenaar waardoor hij in bijna 9 uur om zijn as draait; daardoor heeft hij zelfs een afgeplatte vorm. Tarazed heb ik herkend doordat je gewoon een beetje naar de patroontjes en vormpjes kijkt hoe ze t.o.v. elkaar staan, en dan op een sterrenkaart (of in dit geval bij mij nog op internet) opzoekt welke dat dan moet zijn.

Een erg handig programma hiervoor is Stellarium. Sommige mensen nemen dat zelfs mee op een laptop het veld in als sterrenkaart.

Anyway, zelfs met een 10x50 en zélfs bij volle maan was het een behoorlijke 'cultuurshock' voor me dat je echt veel meer sterren ziet door een verrekijker dan met het blote oog. Sterren die totaal wegvallen door de lichtvervuiling kun je door een verrekijker ineens wel zien. Zoals ik eerder al zei; sterren vergroten heeft voor de ster individueel op zich heel weinig zin omdat (afgezien van de zon) alle sterren zo ver weg staan dat hoe ver je ook vergroot, het zal altijd een witte stip blijven. Enige uitzondering zijn sommige dubbelsterren die bij genoeg vergroting laten zien dat ze uit twee sterren bestaan. Maar het is dus wel leuk dat je door de vergroting dus méér (en zwakkere) sterren ziet, en dat je de "sterrenbeelden" beter kan zien; sommige sterren die met het blote oog helemaal niet te zien zijn of zo dicht bij andere staan dat je er niet veel meer van kan maken dan "een groepje sterren dat dicht bij elkaar staat" laten zich door een vergroting ineens in een heel ander licht zien; dan zie je echt de afstanden en vormen die er tussen ontstaan en zie je ook veel meer verschil tussen heldere sterren en zwakke sterren én het feit dat sterren (subtiel) verschillende kleuren hebben! Die uiteraard corresponderen met de verschillende soorten sterren die er bestaan.

Dat was het ongeveer even voor nu.

Om mee af te sluiten wilde ik jullie de volgende 2 niet besparen. Wij zien de sterrenbeelden vaak als een 1-dimensionaal behang; terwijl de sterren in één sterrenbeeld vaak helemaal niets met elkaar te maken behalve dat ze in onze ogen een vormpje maken; ze kunnen goed verder van elkaar afstaan dan van de aarde. Een leuk plaatje om dit de illustreren is deze afbeelding geplot met Celestia die de sterrenbeelden in 3D laat zien, vanuit het gezichtspunt van een locatie nabij een ster heel ver weg die Deneb heet:
[klik hier voor grotere versie op de Astroforum Wiki]
http://www.astroforum.nl/astrowiki/images/thumb/5/55/Denebsky.png/800px-Denebsky.png

En tenslotte dit gave filmpje voor als je hem nog niet kende die de verhouding laat zien tussen de afmetingen van diverse objecten in het heelal, onder andere ook de ver uiteenlopende afmetingen (en kleur) van verschillende soorten sterren.
http://www.youtube.com/watch?v=HEheh1BH34Q

Wordt vervolgd!

Eerste stappen in de Sterrenkunde

Door RagingR2 op dinsdag 17 september 2013 20:13 - Reacties (4)
Categorie: -, Views: 3.445

Ik gebruik mijn Tweakblog met onregelmatige tussenpozen. Een tijd heb ik het een en ander over hardware gepost rond de tijd dat ik een nieuw systeem ging aanschaffen; en zo af en toe post ik iets over een nieuwe game die dan uitkomt zoals Diablo III, of over iets in het nieuws rond computers/games dat me bezig houdt, zoals enige tijd geleden het rumoer rond de presentatie van de nieuwe PS4 en vooral Microsoft met de nieuwe XBOX One "mediastunt" (laten we het positief bekijken).

Daarna heb ik al een tijd niets meer gepost. Maar ik denk dat ik nu een nieuwe 'bron' heb gevonden die ik kan aanboren. Zoals die dingen meestal gaan bij mij, valt het kwartje pas redelijk laat. Ik bedenk op een gegeven moment ineens: oh ja, als ik er dan toch gefascineerd door ben en er iets over kwijt wil, kan ik het ook wel als voeding voor mijn Tweakblog gebruiken. Nu is dat de (amateur)sterrenkunde. De komende tijd zal ik hier (dus) nog wel meer over posten, maar voor nu houd ik het even bij een introductie.

Enige tijd geleden zijn mijn vrouw (Jeanny) en ik voor het eerst samen naar de Sterrenwacht bij ons in de buurt gegaan en we hebben de smaak nu wel te pakken en het lijkt er op dat we echt aan een nieuwe hobby beginnen. Ik zie mezelf nog niet over pakweg 2 jaar met een telescoop van ¤ 2000 in mijn achtertuin staan (die ik niet heb want we hebben alleen een balkon waar we overigens heel blij mee zijn). Maar het wordt wel, of het is nu eigenlijk al, een hobby waar we, zelfs wanneer casual, toch erg veel plezier uit kunnen halen. Om te beginnen gaan we in oktober meedoen aan de beginnerscursus sterrenkunde die Halley verzorgt. En ondertussen ben ik al bezig mezelf op internet in een aantal dingen te verdiepen, wat op zich al veel plezier geeft.

Ik ging als kind altijd al met een vriend van me (Joost) regelmatig naar Sterrenwacht Halley bij Heesch/Vinkel. Ik was er echter al jaren niet meer geweest, en Jeanny was er nog nooit geweest. We praten er eigenlijk al 2 jaar over om daar eens te gaan kijken op een open kijkavond die ze nota bene het hele jaar door 2 keer per maand hebben. Maar elke keer kwam het niet uit, of was het toch te bewolkt en zagen we er vanaf, en vergaten we het daarna weer een tijdje. Op 6 september was het dan eindelijk zo ver (stonden de sterren gunstig, mwuhahaha!) dat onze agenda's én de weersomstandigheden het toelieten.

De open kijkavond was vooral leuk als eerste kennismaking. Van kijken door de telescoop kwam helaas weinig terecht, ook door de grote drukte. Wel heel leuk om weer eens bij Halley te zijn! Enkele jaren terug hebben ze ingrijpend verbouwd en uitgebreid en het ziet er weer supermooi uit, met o.a. een soort collegezaaltje en een virtueel planetarium. Ter plekke vertelden ze ons over de beginnerscursus, dus daar gaan we maar eens mee beginnen.

Later zal ik op onderwerpen dieper ingaan. Ik zie ook wel wat mogelijke onderwerpen die ook wat meer de link leggen met "Tweakers" (of althans met hardware/computers), maar daarover later meer. Om even wat tipje(s) van de sluier op te lichten; ik heb al een redelijk goedkope verrekijker gekocht die toch redelijk geschikt is, zeker voor de eerste casual stappen in de amateur-sterrenekunde. Daarover later meer. En al lezende bijvoorbeeld op Wikipedia kom ik al dingen tegen waar mijn hoofd bijna van gaat duizelen alhoewel ik mezelf toch zie als iemand die niet dom is, en een redelijke kennis van wiskunde, techniek en ruimtelijk inzicht heeft. Maar als ik het dan snap, dan vind ik het ook leuk om er wat over te vertellen. Mensen die de tutorial missions van Kerbal Space Program wel eens opgestart hebben, kunnen zich hier misschien al een klein beetje iets bij voorstellen, want daar komen een aantal termen voorbij die ook voor (amateur)sterrenkundigen relevant of belangrijk zijn. Apoapsis en periapsis anyone?? Dus je kunt op deze Tweakblog in de komende maanden ook wat posts verwachten over onderwerpen waarvoor ik nu al mijn excuses aanbied dat ze wat technisch kunnen zijn, maar die wel af en toe tot 'astonishing' inzichten leiden. Ook daarover later dus meer.

Ondertussen ga ik me weer even verder verdiepen op sites zoals: http://www.astroforum.nl/
En tot slot de link die ik jullie ook niet wil onthouden: www.sterrenwachthalley.nl